Lipoprotein (a) là một dưới lớp của lipoprotein, có nguồn gốc từ gan, cấu trúc gần giống LDL (chứa 1 phân tử apoB100, phức hợp lipid tương tự) nhưng khác LDL là lipoprotein (a) chứa 1 protein giàu carbohydrate (apo a) cấu trúc gồm nhiều vòng KIV lặp lại liên kết cộng hóa trị với apoB-100 thông qua liên kết disulfide.
Cấu trúc của lipoprotein (a)
Nhiều nghiên cứu cho thấy Lipoprotein (a) là yếu tố nguy cơ tim mạch: nguy cơ tim mạch tăng tỷ lệ với tăng nồng độ Lipoprotein (a) huyết thanh. Lipoprotein (a) sinh vữa xơ theo hai cơ chế:
Cơ chế thứ nhất giống LDL: Sự hình thành tổn thương vữa xơ được khởi phát bởi viêm tại chỗ ở thành mạch được cảm ứng bởi rối loạn lipid máu. Tổn thương tế bào nội mô dẫn tới tăng biểu hiện các phân tử bám dính và giải phóng cytokine, các chất hóa ứng động thu hút tế bào bạch cầu đơn nhân (monocyte) trong máu tới chỗ tổn thương. Tế bào bạch cầu đơn nhân gắn vào tế bào biểu mô thông qua sự tương tác với các phân tử kết dính, sau đó đi xuyên qua lớp tế bào nội mô vào khoang dưới tế bào, biệt hóa và trưởng thành tạo nên đại thực bào giải phóng cytokine. Lipoprotein (a) gắn vào đại thực bào thông qua VLDL-receptor thúc đẩy hình thành tế bào bọt hình thành mảng vữa xơ.
Cơ chế thứ hai: Cấu trúc Lipoprotein (a) tương đồng với plasminogen, ức chế sự hoạt hóa plasminogen thành plasmin, Lipoprotein (a) gắn với fibrin ức chế gắn plasminogen với fibrin nhưng cũng thúc đẩy tăng hoạt tính tiểu cầu vì vậy dẫn tới huyết khối mảng vữa xơ.
Các kết quả nghiên cứu gần đây trên một số lượng lớn bệnh nhân (nghiên cứu Copenhagen, Mendelian…) cho thấy tăng nồng độ Lipoprotein (a) có liên quan với tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ (gồm cả chảy máu não và nhồi máu não), tổn thương động mạch ngoại vi.
Theo hiệp hội tim mạch Hoa Kỳ (AHA), hiệp hội tim mạch châu Âu (ESC) và hiệp hội tim mạch Anh đồng thuận: ngưỡng Lipoprotetin (a) trên 125 nmol/L liên quan với tăng nguy cơ tim mạch. Điều trị tăng Lipoprotein (a) giúp kiểm soát tốt yếu tố nguy cơ bệnh lý tim mạch do vữa xơ ưu thế hơn so với xét nghiệm truyền thống như LDL-C, non-HDL-C.
Nồng độ Lipoprotein (a) chủ yếu được quyết định bởi yếu tố di truyền (gen LPA), các yếu tố khác như: chế độ ăn, tập luyện, giới tính ít tác động lên nồng độ Lipoprotein (a). Vì vậy các hiệp hội tim mạch khuyến cáo nên thực hiện xét nghiệm định lượng Lipoprotein (a) sớm để phân tầng nguy cơ tim mạch, từ đó có chiến lược kiểm soát sớm ngăn bệnh lý tim mạch do vữa xơ.
TS, BS Phạm Thị Minh Huyền - Khoa Sinh hóa