Hiến mô, tạng sau chết/chết não: Có bao giờ là quá muộn?

Trên thế giới, người hiến mô cao tuổi nhất là trường hợp hiến giác mạc khi đã 107 tuổi. Năm 2024, ông Orville Allen là công dân Mỹ, 98 tuổi, được ghi nhận là người hiến tạng lớn tuổi nhất thế giới vì đã hiến gan. Ông Allen có sức khỏe ổn định trước khi mắc phải tai nạn sinh hoạt và gan của ông vẫn đầy đủ chức năng khi hiến, đủ điều kiện để ghép cho một người phụ nữ 72 tuổi. Trước đó cũng tại Mỹ đã ghi nhận trường hợp ông Cecil Lockhart hiến tạng sau chết não khi đã 95 tuổi và gan được ghép cho một người phụ nữ 30 tuổi. Theo bà Anne Paschke – phát ngôn viên của Mạng lưới Điều phối tạng Hoa Kỳ (UNOS), các trường hợp người cao tuổi hiến tạng cũng thường xuyên được ghi nhận tại đất nước này, thống kê năm 2023 cho thấy 40% người hiến tạng lớn hơn 50 tuổi, 12% số người chết não hiến tạng trong 4 tháng đầu năm 2024 là người lớn hơn 65 tuổi.

Tây Ban Nha là quốc gia có tỷ lệ người hiến tạng sau chết/chết não cao nhất thế giới, đạt mức 50 người/1 triệu dân, gấp 500 lần so với Việt Nam (0,1 người/1 triệu dân). Trong đó có đến 10% là người trên 80 tuổi, hơn 20% trên 70 tuổi và khoảng 50% trên 60 tuổi. Biểu đồ bên dưới cho thấy tỷ lệ người trên 60 tuổi hiến tạng đang có xu hướng tăng dần theo thời gian tại Quốc gia này.

Theo một nghiên cứu dựa trên số liệu từ 203 Trung tâm ghép tạng tại 23 quốc gia thuộc Châu Âu từ năm 1997 tới năm 2016, tỷ lệ người trên 60 tuổi hiến tạng sau chết/chết não trong hai thập kỷ đầu tiên ghép tạng tăng dần theo thời gian. Giai đoạn 2012-2016 ghi nhận tỷ lệ này tăng hơn 200% so với giai đoạn 1997-2001. Đáng chú ý hơn là tỷ lệ hiến tạng ở nhóm trên 70 tuổi tăng khoảng 3,7 lần, từ 4,8% lên 17,7%.

Nghiên cứu tại Tây Ban Nha từ tháng 01/2006 tới tháng 01/2015 trên các đối tượng nhận gan từ người hiến trên 75 tuổi cho thấy tỷ lệ sống sau 1, 3 và 5 năm lần lượt là 83,4%; 79,4% và 59,6%. Việc lựa chọn bệnh nhân và giảm thiểu thời gian thiếu máu lạnh ảnh hưởng lớn tới tỷ lệ sống sau ghép gan. Với ghép thận, nghiên cứu tại Đại học Cornell (New York, Mỹ) cho thấy tỷ lệ sống sau 5 năm của người nhận thận từ người hiến trên 50 tuổi là 91,3%, không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê với tỷ lệ này ở nhóm nhận thận từ người hiến dưới 50 tuổi (95,4%). Theo số liệu của UNOS từ năm 1994 đến năm 2012, chất lượng thận ghép và tỷ lệ sống sau ghép của nhóm đối tượng nhận thận từ người hiến trên 70 tuổi cao hơn so với tỷ lệ này ở nhóm trẻ tuổi sử dụng tiêu chuẩn mở rộng.

Tại Việt Nam, hiện tại chưa có số liệu cụ thể về trường hợp hiến mô, tạng cao tuổi nhất nhưng đã ghi nhận các trường hợp trên 80 tuổi hiến mô và trên 70 tuổi hiến tạng. Trong nửa đầu năm 2025, Bệnh viện TWQĐ 108 đã vận động thành công 03 bệnh nhân hiến tạng sau chết não. Bệnh nhân đầu tiên là nữ giới, 63 tuổi, hiến tim, gan, hai thận và hai giác mạc; bệnh nhân thứ hai và thứ ba đều là nam giới, lần lượt là 67 tuổi và 57 tuổi, hiến gan, hai thận và hai giác mạc. Những trường hợp này đều không thể hiến phổi do tạng này có dấu hiệu viêm và xơ hóa, không đảm bảo đủ chức năng. Sau 03 tháng theo dõi, những người nhận mô, tạng từ các trường hợp nêu trên đã ra viện và có sức khỏe ổn định. Như vậy, vấn đề quan trọng cần được tập trung nhất là tình trạng sức khỏe, chức năng các mô, tạng của người hiến chứ không phải độ tuổi của họ.

Theo Luật số 75/2006/QH 11 về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, người từ đủ mười tám tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của mình khi còn sống, sau khi chết và hiến xác, không quy định giới hạn trên của độ tuổi hiến tạng.

BS Lê Ánh Vân – Trung tâm Ghép tạng, Bệnh viện TWQĐ 108