Y Học Sức Khỏe

Ung thư vùng đầu-cổ là một nhóm bao gồm nhiều loại ung thư: Ung thư vòm, ung thư hạ họng, ung thư khoang miệng, ung thư thanh quản, ung thư xoang, ung thư tuyến nước bọt… Xạ trị là phương pháp điều trị cơ bản trong ung thư vùng đầu-cổ.
Quy trình xạ trị ung thư vùng đầu-cổ gồm 6 bước như sau:
1. Bác sĩ khám bệnh, hội chẩn chỉ định điều trị tia xạ
2. Chụp CT mô phỏng
3. Lập kế hoạch điều trị
4. Kiểm chuẩn kế hoạch
5. Điều trị bệnh nhân trên máy gia tốc.
6. Theo dõi bệnh nhân trong và sau điều trị.

Chụp CT mô phỏng là bước thứ 2 của quy trình xạ trị ung thư vùng đầu-cổ, đây là bước rất quan trọng giúp lập kế hoạch, tính liều và điều trị chính xác. Chụp CT mô phỏng là chụp CT phần cơ thể bệnh nhân sẽ được xạ trị, về nguyên lý giống như khi chụp CT chẩn đoán. Tuy nhiên, bệnh nhân được mô phỏng ở tư thế giống hệt với tư thế điều trị xạ trị: Nằm trên bàn phẳng, sử dụng các dụng cụ cố định thích hợp và hệ thống laser định vị. Mục đích của chụp CT mô phỏng là cung cấp dữ liệu hình ảnh ba chiều của phần cơ thể bệnh nhân được điều trị cho việc lập kế hoạch điều trị. Trong quá trình chụp CT mô phỏng cho xạ trị ung thư vùng đầu-cổ việc cố định bệnh nhân để giúp điều trị chính xác rất quan trọng. Bệnh nhân ung thư vùng đầu – cổ thường được cố định bằng gối (head rest) và mặt nạ nhiệt (thermoplastic mask). Mặt nạ và gối sẽ được sử dụng để cố định bệnh nhân, đảm bảo tư thế của bệnh nhân trùng lặp ở mỗi lần điều trị trong toàn bộ quá trình xạ trị sau này. Thời gian chụp CT mô phỏng thường kéo dài hơn chụp CT chẩn đoán. Thông thường, toàn bộ quá trình chụp CT mô phỏng diễn ra trong vòng 30 phút.

Một số vần đề bệnh nhân cần lưu ý trước khi đến chụp CT mô phỏng:

1. Bệnh nhân nữ nên cắt tóc ngắn trước khi đến chụp CT mô phỏng vùng đầu-cổ để thuận lợi cho quá trình làm mặt nạ cố định.
2. Nhân viên y tế sẽ hướng dẫn bệnh nhân nhịn ăn 4 giờ trước khi chụp CT mô phỏng có tiêm thuốc cản quang.
3. Bệnh nhân cần thông báo cho nhân viên y tế nếu có tiền sử dị ứng thuốc cản quang hoặc bị suy thận, tiểu đường.
4. Bệnh nhân nữ cần báo cho nhân viên y tế nếu đang mang thai.

Quy trình chụp CT mô phỏng cho xạ trị ung thư vùng đầu-cổ được tiến hành theo các bước sau
:

1. Nhân viên phòng CT mô phỏng kiểm tra: Thông tin bệnh nhân, tư thế mô phỏng, loại dụng cụ cố định sử dụng.
2. Bệnh nhân được giải thích về quy trình làm mặt nạ và quy trình chụp CT mô phỏng.
3. Bệnh nhân được chụp ảnh để đưa vào phần mềm quản lý bệnh nhân và dán vào phiếu điều trị.
4. Đặt đường truyền tĩnh mạch cho bệnh nhân để tiêm thuốc cản quang khi có chỉ định.
5. Thông thường sẽ có 2 nhân viên đặt bệnh nhân lên bàn CT, sử dụng gối cố định thích hợp, chỉnh tư thế bệnh nhân thẳng trục theo hướng đầu – chân căn cứ vào hệ thống laser định vị. Bệnh nhân nên nhắm mắt để tránh ảnh hưởng của tia laser đến thị lực.
6. Tiến hành làm mặt nạ cố định đầu-cổ cho bệnh nhân. Mặt nạ nhiệt được ngâm vào nước nóng để làm mềm. Khi đặt mặt nạ lên mặt bệnh nhân sẽ có cảm giác ướt và nóng. Trong quá trình làm mặt nạ bệnh nhân cần nằm yên và thực hiện theo các yêu cầu của nhân viên y tế như ngửa cổ, nâng cằm, cắn dụng cụ đè lưỡi. Nếu có gì khó chịu, bệnh nhân có thể giơ tay báo hiệu cho nhân viên y tế.
7. Đợi khoảng 15 phút để mặt nạ nguội, nhân viên sẽ đánh dấu tâm ban đầu trên mặt nạ bằng băng dính chì. Tâm ban đầu này sẽ được sử dụng khi lập kế hoạch và điều trị sau này.
8. Tên bệnh nhân sẽ được ghi lên mặt nạ để tránh nhầm lẫn với bệnh nhân khác. Bệnh nhân sẽ sử dụng mặt nạ này để cố định trong cả quá trình xạ trị sau này.
9. Nhân viên y tế chụp ảnh tư thế mô phỏng của bệnh nhân để dán vào phiếu điều trị.
10. Bệnh nhân được chụp CT vùng đầu - cổ trong khi sử dụng mặt nạ và gối cố định. Bệnh nhân cần nằm yên trong quá trình chụp CT. Nếu có tiêm thuốc cản quang bệnh nhân sẽ có cảm giác nóng bừng toàn thân sau khi tiêm.
11. Nhân viên y tế kiểm tra hình ảnh CT và các điểm chì của bệnh nhân, sau đó chuyển hình ảnh CT sang hệ thống lập kế hoạch điều trị.
12. Tháo mặt nạ cố định, đưa bệnh nhân xuống và kiểm tra tình trạng bệnh nhân sau tiêm thuốc cản quang. Dặn bệnh nhân nghỉ ngơi và theo dõi trong 30 phút, nếu có bất thường (dị ứng nổi ban, mệt, khó thở) cần thông báo ngay cho nhân viên y tế. Nếu tình trạng bệnh nhân ổn định thì cho về và tái khám theo lịch hẹn của bác sỹ.

Thời gian từ sau khi chụp CT mô phỏng cho đến khi bắt đầu điều trị mất khoảng 1 – 2 tuần.


Hình ảnh bệnh nhân ung thư vòm được cố định vùng đầu cổ vai bằng mặt nạ nhiệt khi chụp CT mô phỏng xạ trị tại Khoa Xạ trị - Xạ phẫu, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.

Hiện nay, tại Khoa Xạ trị - Xạ phẫu, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, bệnh nhân ung thư vùng đầu-cổ được chụp CT mô phỏng xạ trị trên hệ thống máy CT mô phỏng chuyên dụng lòng rộng, 16 lát cắt GE 580RT, sử dụng các dụng cụ cố định của hãng CIVCO và Qfix (Mỹ), đảm bảo sự chính xác trong mô phỏng, lập kế hoạch, tính liều và điều trị bệnh nhân.

Hình ảnh bệnh nhân được chụp CT mô phỏng xạ trị trên máy CT chuyên dụng GE 580RT tại Khoa Xạ trị - Xạ phẫu, Bệnh viện TƯQĐ 108.

Kỹ sư Trịnh Thị Mai
Khoa Xạ trị - Xạ phẫu, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.